የመድኃኒት ጥቂት ይበቃል እያለች፤
የምኒልክ እናት አንድ ወልዳ መከነች፡፡

ባሕር ዳር፡ ነሐሴ 11/2011 ዓ.ም (አብመድ) ንጉሠ ነገሥት ከንግሥት፤ እምዬ ምኒልክ ከእቴጌ ጣይቱ፤ ርሀቤ ምኒሊክ ከብርሃን ዘ ኢትዮጵያ ጣይቱ፤ በአራት ዓመታት ልዩነት ነሐሴ 12 ቀን 1836 እና ነሐሴ 12 ቀን 1832 ዓ.ም ሚስት እና ባል በቅደም ተከተል ከኢትዮጵያ ምድር ፈለቁ፡፡ በኢትዮጵያውያን ወግና ባሕል ብዙም ባልተለመደ መልኩ ሚስት ባልን አራት ዓመታት አስከንድተው ይበልጧቸዋል፤ በተመሳሳይ ቀን የተወለዱት የትዳር አጋሮችና የሀገር መሪዎች፡፡

የንጉሥ ሳኅለሥላሴ ልጅ ከሆኑት ልዑል ኃይለ መለኮት እና ከወይዘሮ እጅጋየሁ ለማ ከደብረ ብርሃን ደቡብ ምዕራብ አቅጣጫ አምስት ኪሎ ሜትር ገደማ ርቃ በምትገኘው የገጠር መንደር አንጎለላ ልዩ ስሟ እንቁላል ኮሶ መንደር ውስጥ ነሐሴ 12 ቀን 1836 ዓ.ም አንድ ሕጻን ይህችን ምድር ተቀላቀለ፡፡ ይህ ሕጻን ‹‹የኋላ ኋላ በአካልና በአዕምሮ ሞገስን አግኝቶና ነግሦ የሚመራው ጥቁር ሕዝብ በነጭ ዘር ላይ ድል ተቀዳጅቶ፣ የጥቁር አፍሪካውያን ሁሉ ትምክህት ይሆናል›› ብሎ ያሰበ ባይኖርም እንኳን ስሙን ግን ምኒልክ አሉት፡፡ 
ሕጻኑ ምኒልክ የመፃዒ ጊዜው መራሄ መንግሥትነቱ መክሊት ይገለጥ ዘንድ ግን ከ12 ዓመታት በላይ መጠበቅ አላስፈለገውም፡፡ ሕዳር 1 ቀን 1848 ዓ.ም ልክ በ12 ዓመታቸው የአባታቸው ኃይለመለኮት የቀብር ሥነ ስርዓት እንደተፈፀመ የአባታቸውን አልጋ በይፋ ተቀበሉ፡፡

ብርሃን ዘ ኢትዮጵያ፤ ትልቁ ራስ ጉግሳ የጎንደሯን ባላባት ወይዘሮ ማሪቱን አግብተው ወይዘሮ ሂሩትን፣ ወይዘሮ ተክሌንና ወይዘሮ አስቴርን ይወልዳሉ፡፡ ወይዘሮ ሂሩት ከራስ ገብሬ እና ከወይዘሮ ሳህሊቱ የሚወለዱትን ደጃዝማች ኃይለ ማሪያምን አግብተው ደጃዝማች ብጡልን፣ ደጃዝማች መርሶንና ሌሎችንም ልጆች ይወልዳሉ፡፡ ደጃዝማች ብጡል ደግሞ የጎጃም ደብረ መዊዕ ባላባት የሆኑትን ወይዘሮ የውብዳርን አግብተው ነሐሴ 12 ቀን 1832 ዓ.ም ጎንደር ደብረ ታቦር እቴጌ ጣይቱን ወለዱ፡፡

እቴጌ ጣይቱ የአባታቸው አያት በሆኑት በወይዘሮ ማሪቱ በኩል የዓፄ ፋሲል ተወላጅ ከሆኑት ከዓፄ ተክለ ጊዮርጊስ (ፍፃሜ መንግሥት) የሚመዘዝ የዘር ሐረግ አላቸው፡፡ እናም እቴጌ ጣይቱ የዘር ሐረጋቸው ከጎንደር፣ ከጎጃም እና ከወሎ ይመዘዛል ማለት ነው፡፡ 
እቴጌ ጣይቱ በ13 ዓመታቸው አባታቸው በጦር ሜዳ በመሞታቸው ደብረ ታቦርን ለቅቀው ወደ እናታቸው አገር ጐጃም በመሄድ የእንጀራ አባታቸው በሚያስተዳድሩት ደብረ መዊዕ ቀደም ሲል ጐንደር ማኅደረ ማርያም ጀምረውት የነበሩትን ትምህርታቸውን እየተማሩ ተቀመጡ:: በትዳር ምክንያት ከጎንደር እስከ ትግራይ የተንቀሳቀሱት እቴጌ ጣይቱ በተደጋጋሚ የሞከሩት የትዳር ሕይወት በጦርነት ምክንያት አልሳካ ሲላቸው ወደ ጐጃም ተመልሰው በሞግዚታቸው እንክብካቤ እየተደረገላቸው በደብረ መዊዕ ቀድሞ ያቋረጡትን ትምህርት ቀጠሉ፡፡

እቴጌ ጣይቱ ትምህርታቸውን እንዳጠናቀቁ በጥበብና በሕይወት ፍልስፍና የላቀ ችሎታ ባለቤት መሆናቸው እየታወቀ መጣ፡፡ ይህንን የጣይቱን ዝና ከሰሙ ልዑላን መካከል ወጣቱ ምኒልክ ተጠቃሽ ናቸው፡፡ በእርግጥ አንዳንዶቹ ምኒልክ በዓፄ ቴዎድሮስ ቤት በምርኮ ሳሉ ጣይቱን በደንብ ያውቋቸው እንደነበር ይናገራሉ፡፡ (የዓፄ ቴዎድሮስ ሚስት ጥሩወርቅ ውቤ ኃለማርያም እና ጣይቱ ብጡል ኃይለማርያም የወንድማማች ልጆች ስለነበሩ ይገናኙ ስለነበር፡፡)

ምኒልክ ስለ እቴጌ ጣይቱ ዝና የሰሙት አብረው ይኖሩ ከነበሩት አሉላና ወሌ ብጡል ከሚባሉት የእቴጌ ወንድሞች እንደሆነም ይነገራል፡፡ በወቅቱ የምኒልክ ሞግዚት የነበሩት ደጃዝማች ናደው ከሌሎች ቅርብ ሰዎቻቸው ጋር ተማክረው ጣይቱንና ምኒልክን ለማጋባት ሙከራ አድርገው ነበር፤ ምንም እንኳን በወቅቱ በተለያዩ ችግሮች ጋብቻው ቢዘገይም፡፡ በእርግጥ ለጋብቻው አለመስመር የዓፄ ቴዎድሮስ ልጃቸውን አልጣሽን ለምኒልክ ሚስትነት መፍቀድ እንቅፋት እንደነበር የሚናገሩም አሉ፡፡

ዘመኑ በደረሰ ጊዜ ግን ዓፄ ምኒልክ እቴጌ ጣይቱን አገቡ፡፡ ንጉሥ ምኒልክ ሚያዚያ 25 ቀን 1875 ዓ.ም በአንኮበር መድኃኒዓለም ቤተ ክርስቲያን ከእቴጌ ጣይቱ ብጡል ጋር በቁርባን ጋብቻውን ፈፀሙ፡፡ አምስት ዓመታት ቆይቶም ጥቅምት 27 ቀን 1882 ዓ. ም ጣይቱ ብጡል ‹‹እቴጌ›› ተብለው ተሠየሙ፡፡ በዚህ ጊዜ ንጉሥ ምኒልክ ‹‹ንጉሠ ነገሥት ዘ ኢትዮጵያ›› ከተባሉ ሦስተኛ ቀናቸው ነበር፡፡ አፈወርቅ ገብረ ኢየሱስ ዳግማዊ አጤ ምኒልክ በተሰኘው መጽሐፋቸው እቴጌ ጣይቱ ለዚህ ታላቅ ሥልጣን በበቁ ጊዜ የተፈጠረውን ስሜት ሲገልፁ ‹‹የሸዋ ቤተ መንግሥት ዓለሙ የዚህን ቀን ተጀመረ:: የሸዋ ቆሌ፣ የሸዋ ደስታ የዚህን ቀን ተጀመረ:: የሸዋ ቤተ መንግሥት ከጣይቱ በኋላ ውቃቢ ገባው፣ ግርማና ውበት ተጫነው፣ ጥላው ከበደ፣ የእውነተኛው አዱኛ፣ የእውነተኛው ደስታ ከጣይቱ ብጡል ጋር ገባ›› ሲሉ ጽፈዋል፡፡

እንዲያውም 
‹‹ፍጥረት ተጨንቆ አፈና ይዞት፣ 
ዓለም ተደሰተ ጠሐይ ወጣለት›› የሚል ቅኔ መዘረፉም ይነገራል፡፡

እቴጌ ጣይቱ ዓፄ ምኒልክን ካገቡ በኋላ ያልተሳተፉበት ምጣኔ ሀብታዊ እና ፖለቲካዊ ጉዳይ አልነበረም፡፡ ዓፄ ምኒልክ አዳዲስ ሥልጣኔዎችን ለማስገባት ቁርጠኛ አቋም ይዘው በተንቀሳቀሱበት ጊዜ አጋራቸው እቴጌ ጣይቱ ነበሩ፡፡ በተለይም ዘመናዊ ትምህርት ቤት ሲያቋቁሙ፣ የባቡር ሃዲድ ሲዘረጉ፣ ውኃ በመዘውር እንዲቀዳ ሲያደርጉ፣ በቀጭኑ ሽቦ በስልክ ግንኙነት በተጀመረ ጊዜ፣ ተሽከርካሪዎች ወደ አገር ቤት በመጡ ጊዜ፣ የእህል ወፍጮ ሲተከልና ሌሎችም የቴክኖሎጂ ውጤቶች ወደ ኢትዮጵያ ሲገቡ አጋዣቸው የነበሩት እቴጌ ጣይቱ ነበሩ፡፡

የእቴጌ ጣይቱን ስም ዘላለም ሲያስጠሩ ከሚኖሩ ተግባሮቻቸው መካከል ግንባር ቀደሙ አዲስ አበባ ከተማን መቆርቆራቸውና መጠሪያ ስሟንም ለመሰየም መቻላቸው ነው፡፡ እቴጌ ጣይቱ የመጀመሪያው ዘመናዊ ሆቴል መሥራች፤ የባልትና ሙያንና የሽመና ጥበብን ለቤተ መንግሥቱ በማስተዋወቅ ግንባር ቀደም ነበሩ፡፡

እቴጌ ጣይቱ በፖለቲካዊ ተግባራቸው ሲመዘኑም ሁሌም ሚዛን የሚደፋው ሥራቸው ጣሊያኖች በውጫሌ ውል ካሰፈሩት ነጥቦች በአንቀፅ 17 ስር የተቀመጠውን የጣሊያንኛ ትርጉም ኢትዮጵያን በሚጐዳ መልኩ ጥቅም ላይ ውሎ በተገኙ ጊዜ የያዙት የማያወላውል አቋም ነው፡፡

አንቶኔሊ የተባለው የጣሊያን ዲፕሎማት በቤተ መንግሥት ተጠርቶ ከአፄ ምኒልክና ከእቴጌ ጣይቱ ፊት ቀርቦ በውጫሌው ውል ከተካተቱት ነጥቦች መካከል በአንቀፅ 17 ሥር የሰፈረውን ትርጉም እንዲያስተካክል ሲጠየቅ የአገሩን መንግሥት ክብር የሚነካ ስለሚሆን ይህ እንደማይደረግ በግልፅ ተናገረ፡፡ በዚህ ጊዜ እቴጌ ‹‹ያንተ ፍላጐት ኢትዮጵያ በሌላ መንግሥት ፊት የኢጣሊያ ጥገኛ መሆኗን ለማሳወቅ ነው፤ ነገር ግን ይህን የመሰለው የምኞት ሐሳብ አይሞከርም፡፡ እኔ ራሴ ሴት ነኝ ጦርነት አልፈልግም፤ ነገር ግን ይህን ውል ብሎ ከመቀበል ጦርነትን እመርጣለሁ›› ሲሉ ተናገሩ፡፡
በኢትዮጵያና በጣሊያን መካከል እሰጥ አገባው ቀጥሎ ከቆየ በኋላ ጦርነቱ አይቀሬ ሆነና ዓፄ ምኒልክ ‹‹ምታ ነጋሪት ክተት ሠራዊት›› ብለው ወደ ዓደዋ ጦርነት ሲዘምቱ ኑሯቸውም ሆነ ኅልፈታቸው ከባለቤታቸው ሊነጠል እንደማይችል የተገነዘቡት እቴጌ ጣይቱ በራሣቸው የሚመራ ሦስት ሺህ እግረኛ ጦር እና ስድሰት ሺህ ፈረሰኛ አስከትለው ከባለቤታቸው ጐን ተሰልፈው ውጣ ውረድ የበዛበትን የጦርነት ጉዞ በድል አድራጊነት አጠናቀቁ፡፡ በተለይም እቴጌ ጣይቱ የጠላትን ደካማ ጎን አጥንተው ያቀርቧቸው የነበሩ የማጥቃት ስልቶች ለዓድዋ ድል የጀርባ አጥንት ነበሩ፡፡

እቴጌ ጣይቱ በዚህ መልኩ አገራዊ ተልኳቸውን እየተወጡ እያሉ ባለቤታቸው ዓፄ ምኒልክ በጠና ታመሙና ከሕዳር ወር 1902 ዓ.ም ጀምሮ ከቤት ዋሉ፡፡ ታኅሳስ 3 ቀን 1906 ዓ.ም አፄ ምኒልክ በተወለዱ በ69 ዓመታቸው በዕለተ ዓርብ አረፉ፡፡ ‹‹ሕዝቡ የምኒልክን ሞት ከሰማ ይረበሻል›› ተብሎ በሕይወት አሉ እየተባለ እየተወራ እስከ ሰገሌ ዘመቻ ሁለት ዓመት ከ10 ወር ድረስ ሞታቸው ተደበቀ፡፡ በምኒልክ ሁኔታ ግራ የተጋባው ሕዝብም እንዲህ ሲል የንጉሡን ሁኔታ ይጠይቅ ነበር፡፡

‹‹አርባ ስድስት ዓመት የገዛኸው ንጉሥ፤
እንዳለህም ስጠኝ ከሌለህም ላልቅስ፡፡›› ሲባልም ነበር፡፡

በ1908 ዓ.ም ደግሞ በልጅ ኢያሱ ትዕዛዝ እቴጌ ጣይቱ በግዞት እንጦጦ ማርያም ወጥተው እንዲቀመጡ ተደረገ፡፡ እቴጌ ጣይቱ ዓፄ ምኒልክ ከሞቱ በኋላ ከቤተ መንግሥት እንዲወጡ በተጠየቁ ጊዜ ‹‹መከሬን ከትቻለሁ፤ እንግዲህ እኔ እዚህ ምን አለኝ ጌታዬ?! እኔም በተራዬ እከተልዎታለሁ›› የሚል ቃል መናገራቸው ይነገራል፡፡

እቴጌ ጣይቱ ከጥር ወር 1910 ዓ.ም ጀምሮ እንደዋዛ የጀመራቸው ሕመም ጠናባቸውና የካቲት 4 ቀን 1910 ዓ.ም ሌሊት በተወለዱ በ78 ዓመታቸው ከዚህ ዓለም በሞት ተለዩ፡፡ የማረፋቸው ዜና እንደተሰማ በቤተ መንግሥቱ 25 ጊዜ መድፍ ተተኮሰ፡፡
መልካም ልደት ለንጉሡ እና ለንግሥቲቱ!

በታዘብ አራጋው – አማራ ማስ ሚዲያ
ፎቶ፡- ከድረገጽ

Related stories   BELACHEW BREAKS RACE RECORD AT HONG KONG MARATHON

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *