“እንደ ናይል የታችኞቹ ተፋሰስ ሀገራት በበላይነት ተቆጣጥረው የሚጠቀሙበት ወንዝ በዓለም የለም።” ፕሮፌሰር ያዕቆብ አርሳኖ
ባሕር ዳር፡ ሰኔ 08/2012 ዓ.ም (አብመድ) እንደ ናይል የታችኞቹ ተፋሰስ ሀገራት በበላይነት ተቆጣጥረው የሚጠቀሙበት ወንዝ በዓለም እንደሌለ የአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የፖለቲካ ሳይንስና ዓለም አቀፍ ግንኙነት መምህርና የዓባይ ውሃ ጉዳይ ተመራማሪ ፕሮፌሰር ያዕቆብ አርሳኖ አስታወቁ፡፡
Image may contain: 1 person
ፕሮፌሰር ያዕቆብ አርሳኖ ከአዲስ ዘመን ጋር ባደረጉት ቆይታ እንደተናገሩት በዓለም ላይ ከ240 በላይ ወንዞች ሁለትና ከዚያ በላይ ሀገራትን አቋርጠው ያልፋሉ፡፡ አንዳንድ ምሁራን ደግሞ የድንበር ተሻጋሪ ወንዞችን ቁጥር 215 አካባቢ እንደሆነ ይገልጻሉ፡፡ አብዛኞቹን ወንዞች የላይኞቹ እና የታችኞቹ ተፋሰስ ሀገራት ተባብረው እንደሚጠቀሙ የገለጹት ፕሮፌሰር ያዕቆብ በአንዳንድ ተፋሰሶች ግን የውሃው አመንጪ የሆኑ እና አቅም ያላቸው ሀገሮች አብዛኛውን ውሃ እየተጠቀሙ መሆናቸውን ገልጸዋል፡፡
እንደ ፕሮፌሰር ያዕቆብ ማብራሪያ ሀገራት ሕብረት ፈጥረው እያለሙ ካሉት ወንዞች መካከል ኢንዱስ ወንዝ ተጠቃሽ ነው፡፡ ይህንን ወንዝ ሕንድ እና ፓኪስታን ሕብረት ፈጥረው እየተጠቀሙት ነው፡፡ በአውሮፓ የሚገኘውና 13 ሀገራትን የሚያቋርጠው ዳኑብ ወንዝም ሀገራት በትብብር እያለሟቸው ካሉት ወንዞች ተጠቃሽ ነው፡፡
ስምንት ሀገራትን የሚያቋርጠው ራይን ወንዝም በተመሳሳይ ሀገራቱ በትብብር ያለማሉ፡፡ በምዕራብ እና በደቡብ አፍሪካ አካባቢዎች የሚገኙ ወንዞችንም እንዲሁ ሀገራት ተግባብተው እንደሚያለሙ የጠቀሱት ፕሮፌሰሩ ለአብነት ያህል ሴኔጋል ወንዝን ሴኔጋል፣ ማሊ እና ሞሪታኒያ የሦስትዮሽ ስምምነት ተፈራርመው ያለማሉ፤ የኒጀር ወንዝንም 10 የሚሆኑ የምዕራብ አፍሪካ ሀገራት ባለብዙ ወገን ስምምነት ተፈራርመው እያለሙ ነው ብለዋል፡፡
በአብዛኛው የዓለም ሀገራት ወንዞችን ተግባብተው እየተጠቀሙ እንደሚገኙና የማይስማሙባቸውን ጉዳዮችን ግን በይደር እያቆዩ ወንዞችን በማልማት ላይ መሆናቸውንም አንስተዋል፡፡ እንደ ፕሮፌሰሩ ማብራሪያ አንዳንድ ታላላቅ ወንዞችን ደግሞ ውሃውን የሚያመነጩ እና አቅም ያላቸው ሀገራት የበለጠ እየተጠቀሙ ይገኛሉ፡፡ ከእነዚህ ወንዞች መካከል በመካከለኛ ምሥራቅ የሚገኘው የጢግሮስና ኤፍራጦስ ወንዝ፣ በአሜሪካ የሚገኘው ኮሎራዶ እና ሪዮ ግራንዴ ወንዞች እንዲሁም በሩቅ ምሥራቅ የሚገኘው ሜኮንግ ወንዞች ተጠቃሽ ናቸው፡፡
ከጤግሮስና ኤፍራጦስ ወንዞች ከፍተኛውን ድርሻ የምትጠቀመው አመንጪዋ ቱርክ መሆኗን የተናገሩት ፕሮፌሰር ያዕቆብ በኮሎራዶና ሪዮ ግራንዴ ምንጭ ዩ ኤስ ኤ ስለሆነች አብዛኛውን የወንዙን ውሃ ስትጠቀም ለሜክሲኮ ግን ውሃ ታጋራለች፡፡ የሜኮንግ ወንዝ አብዛኛውን ውሃ የምታመነጨው ቻይናም ከሌሎች የተፋሰሱ ሀገራት ጋር የጠበቀ ሕብረት ባይኖራትም ከሌሎች ጋር ተግባብተው መጠቀምን አትቃወምም ብለዋል፡፡
ሁሉም ወንዞች ላይ ያለው አጠቃቀም አንድ ዓይነት እና ተመሳሳይ አይደለም፡፡ የአንዱ ተፋሰስ አጠቃቀም በሌላው ተፋሰስ ላይ ላይሰራ ይችላል፡፡ የአንዱን ተፋሰስ የውሃ አጠቃቀም ለሌላኛው ሕግ ሊሆን አይችልም፡፡ የወንዞቹ አጠቃቀም የተፋሰሱ ሕግና አሠራር እያንዳንዱ የተፋሰሱ ሀገራት ኃያልነት፣ ተፅዕኖ ፈጣሪነት እና አጠቃቀም ላይ ተመስርቶ ድርድር ተደርጎ የአጠቃቀም ሥርዓት ተሰርቶ፣ በዚህ ዓይነት ነው ውሃው ጥቅም ላይ የሚውለው ብለዋል፡፡
የናይል ተፋሰስ ግን ከሌሎች ሁሉም ተፋሰሶች በተለየ አጠቃቀም ለዘመናት መቆየቱን የተናገሩት ፕሮፌሰር ያዕቆብ የናይል ተፋሰስ በሌሎች ተፋሰሶች ላይ ታይቶ በማይታወቅ መልኩ የታችኞቹ ተፋሰስ ሀገራት ወንዙን ሙሉ በሙሉ ሊባል በሚቻል ደረጃ ሲጠቀሙ መኖራቸውን አመልክተዋል፡፡
እንደ ሌሎቹ ተፋሰሶች ውሃ አመንጪ የሆኑ የላይኞቹ ተፋሰስ ሀገሮች ወንዙን በበላይነት መጠቀም አለብን የሚል አቋም የላቸውም፡፡ ኢትዮጵያን ጨምሮ የላይኞቹ ተፋሰስ ሀገራት ወንዙን በጋራ የመጠቀም ከፍተኛ ፍላጎት ቢኖራቸውም የታችኞቹ ተፋሰስ ሀገራት ግን “ወንዙን ለዘመናት ስንጠቀም ስለኖርን አሁንም ብቻችንን መጠቀም አለብን” የሚል አቋም እንዳላቸው አብራርተዋል፡፡ በተፋሰሱ ትብብር አለመኖር ብዙ ዋጋ ሲያስከፍል መቆየቱን አንስተውም ይህ ሁኔታ ግን ወደ ትብብር ሊቀየር ይገባል ብለዋል።
ኢዜአ
Related stories   ህወሓትና ኢትዮጵያን የማፈራረስ ዓላማው!

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *