አስተያየት – በጥላሁን እምሩ
እንደ አውሮፓዊያን አቆጣጠር 2018 ሩዋንዳ ኪጋሊ ላይ ተፈርሞ 2021 መባቻ ላይ ወደ ተግባር የገባው የአፍሪካ ነጻ የንግድ ቀጠና (AfCFTA) ታቃፊ ባደረጋቸው 55 ሀገራት ቁጥር በአለም ላይ አንደኛ ነው። ይህ ቀጠና የአፍሪካን ከ1.3ቢሊዮን በላይ የሚሆን ህዝብ የሚሸፍንም ነው። (ይህን ስምምነት ያልፈረመች ብቸኛ ሀገር ኤርትራ ናት።)
ይህ ስምምነት ከመፈረሙ አንስቶ ተግባር ላይ እስከመዋል የፈጀበት ጊዜ ሶስት አመት ብቻ ቢሆንም የቅድመ-ስምምነት ስራዎች ሲሰሩ ግን ብዙ አመታትን አሳልፏል። የሸቀጦች ንግድ ስምምነት፣ የአገልግሎቶች ንግድ ስምምነትና ክርክሮች በሚነሱ ጊዜ ክርክሮቹ የሚፈቱበትን መንገድ ለመስማማት ረጅም ጊዜ ፈጅቷል።
የአለም ባንክ ሀምሌ 2020 ላይ እንዳወጥው ሰፋ ያለ ጥናት ይህ የንግድ ስምምነት ሙሉ ለሙሉ ተግባር ላይ ሲውል በተሳታፊ ሀገራት ውስጥ ያሉ በክፍተኛ ድህነት ውስጥ የሚኖሩ ከ30 ሚሊዮን በላይ የሆኑ ሰዎችን ከድህነት ያወጣል ተብሎ እንደሚጠበቅ ጠቁሟል።
ለመሆኑ ነጻ የንግድ ቀጠና ጽንሰ ሀሳቡ ምንድነው? እንደ ኢትዮጵያ ላሉ ሀገራት ምን አይነት እድልን ይዞ ይመጣል? ይዟቸው የሚመጣቸው ዋና ዋና ተግዳሮቶች ምንድን ናቸው? የሚሉትን ጥያቄዎች ከዚህ በታች በሚገኘው መጣጥፍ ለመመለስ እንሞክራለን።
————-
ነጻ የንግድ ቀጠና ከኢኮኖሚ ንድፈ ሀሳብ አንጻር
ነጻ የንግድ ቀጠና ማለት ሁለት ወይንም ከሁለት በላይ ሀገራት በመካከላቸው የሚኖር ንግድ ላይ ቀረጥ ወይንም ሌሎች ንግድን የሚያደናቅፉ መሰናክሎችን ሳይጥሉ እንዲገበያዩ የሚደረግ ስምምነት ነው። የነዚህ የንግድ መሰናክሎች መነሳት በሀገሮች መካከል የሚኖር ንግድን በማቀላጠፍ እድገትን ይጨምራል። በተጨማሪም ለሰራተኞች ሰፊ የስራ እድልን በመፍጠር ገቢያቸው እንዲሻሽል ያደርጋል። ብዙዎች ከድህነት እንዲወጡ በማድረግ ግለሰቦች መካከል ያለ የኑሮ ደረጃ አለመመጣጠንን ይቀንሳል።
እንድ አባል ሀገር ውስጥ የተመረተን ሸቀጥ ሩቅ ቦታ ድረስ ወስዶ መሸጥ የማጓጓዣ ወጪውን ከፍተኛ ያደርገዋል(iceberg cost)። ሸቀጡ ቅርብ የሆኑ የቀጠናው አባል ጎረቤት ሀገሮች ውስጥ የሚሸጥ ከሆነ ግን የማጓጓዣ ወጪውስለሚቀንስ የሸቀጡም ዋጋ በዛው ልክ ይቀንሳል። ይህም የአምራቾችንና የተጠቃሚዎችን የኑሮ ሁኔታ ያሻሽላል።
እንደዚህ አይነት ነጻ የንግድ ቀጠና ሸቀጦችና አገልግሎቶች በዝቅተኛ ዋጋ የሚመረቱበት ቦታ ላይ እንዲመረቱ በማድረግ፣ ሀግሮች ንፅጽራዊ ብልጫ (comparative advantage) ያላቸው ምሮቶች ላይ እንዲወሰኑ በማድረግ ተሳታፊ ሀግሮች የተሻለ ኢኮኖሚያዊ ደህንነት ላይ እንዲደርሱ ያደርጋል። የንግድ ትስስሩ እየተጠናከረ ሲሄድ አባል በሆኑ ሀገራት ፖሊቲካዊና ማህበራዊ ትስስሮችንም እንዲጠናከሩ ያደርጋል።
ምንም እንኳን በአባል ሀገራት መካከል የሚኖሩን የንግድ መሰናክሎች ቢቀንስም፣ አባል ካልሆነ ሶስተኛ ሀገር ጋር በሚኖራቸው ንግድ ላይ ግን የየራሳቸውን ቀረጥ መጣል እንዲችሉ የነጻ ቀጠናው ስምምነት ይፈቅዳል።
————
የአፍሪካ ነጻ የንግድ ቀጠና የሚከፍታቸው እድሎች
ነጻ የንግድ ቀጠና ለተሳታፊ ሀገራት የሚሰጠው ዋና ጥቅም ሸማቾችና አምራቾች ሰፊ ገበያ እንዲያገኙ በማድረግ የሚፈልጉትን ሸቀጥ ወይንም አገልግሎት በዝቅተኛ ዋጋ እንዲገዙ በማስቻል ነው። ሰሞኑን ከአሜሪካ ድምጽ ጋር ቃለመጠይቅ ያደረጉት በጠቅላይ ሚኒስትር ጽህፈት ቤት ከፍተኛ የፖሊሲ አማካሪ የሆኑት አቶ ማሞ ምህረቱ ይህንንጥቅም ሲያብራሩ ነጻ የንግድ ቀጠናው በተሳታፊ ሀገራት መካከል ያለውን ንግድ በ2022 በ50% ይጨመረዋል ተብሎ እንደሚጠበቅ ጠቅሰዋል።
እንደዚህ አይነት የንግድ ቀጠና ውስጥ ስትሳተፍ ኢትዮጵያ የመጀመሪያ ጊዜዋ መሆኑን የጠቀሱት አቶ ማሞ ነጻቀጠናው የአህጉራችንን ውስጣዊ ትስስር በመጨመር ለተሳታፊ ሀገሮች ብዙ የማይዋዥቅ ገበያ እንደሚፈጥርምአስረድተዋል።
ኢትዮጵያ ከሌሎች የአፍሪካ ሀገራት ጋር ያላት የንግድ ትስስር ዝቅተኛ እንደሆነ ለማስረዳትም ሀገራችን ወደ ሌሎች የአፍሪካ ሀገራት የምታደርገው ኤክስፓርት ከአጠቃላይ ኤክስፖርታችን 18.5% ብቻ እንደሆነ እንዲሁም ከሌሎች የአፍሪካ ሀገሮች ወደ ሀገራችን የምናስገባው ንግድ የአጠቃላይ ኢምፖርታችን 4% እንደሆነም ጠቅሰዋል። ይህስምምነት ሙሉ ተግባራዊ ሲሆንም ከሌሎች የአፍሪካ ሀገራች ጋር የሚደረግ ንግድን በእጥፍ እንደሚጨምረው ጠቁመዋል።
ይህ የንግድ ቀጠና ሰፊ ገበያን ስለሚፈጥር ያደጉ ሀገራት ኢንቨስተሮች እንደሚስብም ይታመናል። ለሰራተኞች የሚከፈለው ደሞዝ ከሌሎች የአለም ክፍሎች ጋር ሲወዳደር አፍሪካ ውስጥ አናሳ መሆኑና በተጨማሪም ሰፊ የሆነወጣት የሰው ሀይል በብዙ የአፍሪካ ሀገሮች ውስጥ ስለሚገኝ አፍሪካን የኢንቨስተሮች ተመራጭ መዳረሻ ያደርጋታል።
————
የነጻ ገበያ ቀጠናው ተግዳሮቶች
የነጻ ገባያው ዋና ተግዳሮት ፖሊቲካዊ ጻባይ ያለው ነው። ይህን ለመረዳት ከነጻ ገበያ ቀጠና ጋር የሚመሳሰለውንየቀረጥ ስምምነቶች (customs union) በአጭሩ እንመልከት።
የቀረጥ ስምምነት ተስማሚ ሀገሮች በመካከላቸው የሚኖርን ቀረጥ ከማስወገድ በተጨማሪ አባላት ሀገሮች ከስምምነቱ ውጪ ከሆኑ ሀገራት ጋር በሚኖራቸው ንግድ ላይ የሚጥሉትን ቀረጥ ማቀናጀት ይጠይቃል። ለምሳሌ የአፍሪካ ሀገራች የቀረጥ ስምምነት ውስጥ ቢገቡ ከቻይና ጋር የሚኖራቸው ንግድ ላይ ተመሳሳይ ቀረጥ መጣል ይኖርባቸዋል ማለት ነው። አሁን ወደ ተግባር የወረደው የአህጉረ አፍሪካ ነጻ ገበያ ቀጠና እንደዚህ አይነት ስምምነት ስለሌለው ነጻ የንግድ ቀጠና እንጂ የቀረጥ ስምምነት አይደለም።
የንግድ ቀጠናው ተሳታፊ ሀገራት ከአፍሪካ ውጪ የሚመጡ ቁሶች ላይ ተመሳሳይ ቀረጥ እንዲጥሉ አለማድረጉ አስቸጋሪ ተግዳሮት አለው። ይህን ተግዳሮት በምሳሌ እናስረዳ። አንድ 2020 ላይ የተመረተ ቶዮታ ኮሮላ ኬንያ ውስጥ ለማስገባት የሚያስፈልገው ቀረጥ ወደ 5000 የአሜሪካን ዶላር ነው። ይህ ቀረጥ የመኪናውን ዋጋ 25% ገደማ የሚሆን ነው። ተመሳሳይ መኪና ወደ ኢትዮጵያ ለማስገባት ቢያንስ የመኪናውን ዋጋ የሚያህል ቀረጥ መክፈል ያስፈልጋል። ይህም ማለት አንድ ነጋዴ ኢትዮጵያ ውስጥ ሆኖ መኪናውን ከማስመጣት ይልቅ ኬንያ ውስጥ ሆኖ ማስመጣት ያዋጣዋል ማለት ነው። ኢትዮጵያና ኬንያ የነጻ ንግድ ቀጠና ተስማሚ አባላት ስለሆኑ በኬንያ በኩልየገባው ቶዮታ ኮሮላ ያለምንም ተጨማሪ ቀረጥ ኢትዮጵያ ውስጥ ገብቶ ሊሸጥ ይችላል። (መኪናን እንደምሳሌ ያነሳሁት ሀሳቡን ለማስረዳት እንጂ ከሌሎች ጥቅሞች አንጻር አይደለም)
ይህ ከነጻ ቀጠናው ውጪ የተመረቱ ሸቀጦች በአንድ ሀገር በኩል ገብተው ሌሎች የቀተናው ተሳታፊ ሀገራት ውስጥ መሸጥ መቻል በቀጠናው ተሳታፊ ሀገራት መካከል ፍጥጫ ሊፈጥር ይችላል። እንደዚህ አይነት አላግባብ የሆኑተግባራትን ለመቀነስ በነጻ ገበያ ውስጥ ያሉ ሀገራት «rules of origin» የሚባሉ ስምምነቶችን ይፈራረማሉ። የ«rules of origin» ስምምነቶች አንድ ሸቀጥ ከተጨማሪ ምርቱ (value added) ምን ያህሉ በቀጠናው ውስጥ ሲመረት ከቀጠናው ውስጥ እንደተመረተ ተደርጎ ሊወሰድ እንደሚችል የሚገልጹ ስምምነቶች ናቸው። እስከ ቅርብ ጊዜ ድረስ የነጻ ቀጠናው አባል ሀገራት የ«rules of origin» ስምምነት ላይ አልደረሱም ነበር።
የነጻ ገበያዎች ሌላ ኢኮኖሚያዊ ተግዳሮትም አላቸው። በተሳታፊ ሀገሮች መካከል የተጣለ ቀረጥ ሲነሳ ሸቀጦችን ከቀጠናው ውጪ ከሆኑ ሀገራት መግዛት የሚያዋጣ ሆኖ ቢገኝ እንኳ ቀጠናው ውስጥ ቀረጥ ስለሌለ ሙሉ ለሙሉ ከቀጠናው አባል ሀገራት ወደ መግዛት መዞር አዋጭ ሆኖ ሊገኝ ይችላል። ይህ ማለት ግን ሸቀጡ ወይንም አገልግሎቱ ከሌላ ሶስተኛ አካል በዝቅተና ዋጋ አይገኝም ማለት አይደለም።
ከመጀመሪያው ተግዳርት ጋር የሚዛመድ ሌላ ተግዳሮትም አለ። በአሁኑ ወቅት መንግስት ወደ ኢትዮጵያ አንዲገቡ የማይፈልጋቸውና ሀገር ውስጥ እንዲመረቱ የሚፈልጋቸው ሸቀጦች ላይ ከባድ ቀረጥ በመጣል እንዳይገቡ ሊያድረግ ይችላል (import susbstituion)። የነጻ ገባያው አባል ከሆነ በኋላ ግን ይህንን ማድረግ ፈጽሞ አስቸጋሪ ይሆናል።ኢትዮጵያ ሀገር ውስጥ ማምረት የምትፈልጋቸውን ሸቀጦች ሌሎች ተሳታፊ ሀገራት ከውጪ ማምጣት ሊፈልጉ ይችሉ ይሆናል። ሸቀጦቹ በአንደኛው አባል ሀገር በኩል አድርገው ወደ ቀጠናው ከገቡ ወደ ሌሎች የቀጠናው ሀገራት የማይዘዋወሩበት ምንም ምክንያት የለም። ይህ ችግር በአባል ሀገሮች መካከል የኢኮኖሚ እቅድና አላማ ልዩነት እስካለ ድረስ የሚኖር ነው። እንደዚህ አይነት ተግዳሮቶችን ለማስቀረት ሌላ ሁለትና ሶስትዮሽ የሆኑ ውስብስብ ስምምነቶችንማድረግ አስፈላጊ ሊሆንም ይችላል።
ሌላው የነጻ ቀጠናው ጥቅም ተደርጎ የተነሳው የውጭ ኢንቨስትመንቶችን መሳብ ውስጣዊ የሆነ የፖሊቲካና ማክሮኢኮኖሚ መረጋጋት ከሌለ ሀገር ውስጥ የሚገኝና የውጭ ኢንቨስትመንት የቀጠናው አባላት ወደሆኑ ሌሎችሀገራት ሊወስድም ይችላል። ይህም ማለት ከኢንቨስትመንቱ ጋር ተያይዘው የሚመጡ ሌሎች ጥቅሞች (ለምሳሌ ያህልየስራ ዕድልና የውጭ ምንዛሪ ማስገባት) ውስጣዊ መረጋጋት ከሌለ ወደሌሎች ሀገሮች ሊዛወሩ ይችላሉ ማለት ነው።
————-
————-
የአፍሪካ አህጉራዊ ነጻ የንግድ ቀጠና ብዞ እድሎችን እንደሚፈጥር እሙን ነው። ነገር ግን ከላይ ለማሳየት እንደሞከርነው ተያይዘው የሚመጡ ብዙ ተግዳሮቶችም አሉ። የተወሰኑት ተግዳሮቶችን አባል የሆኑ ሀገራት ማሸነፍ እንዲችሉ ስምምነቱ የሚፈቅዳቸው ከፍተቶች አሉ። ለምሳሌ ያህል በነጻ ቀጠናው ስምምነት የተደረሰው በአሁን ወቅት ያሉትን ቀረጦች ሙሉ በሙሉ ለማስወገድ ሳይሆን 97% የሚሆኑትን ቀረጦች ቀስ በቀስ ለማስወገድ ነው።ይህም ማለት ተሳታፊ ሀገራት እንዳንድ ቀረጦችን ማስወገድ አይጠበቅባቸውም። እንደዚህ አይነት ክፍተቶችን ጥንቃቄ በተሞላ እቅድ ለሀገር ዘላቂ ጥቅምን እንዲያስገኙ መጠቀም ይቻላል። ኢትዮጵያን ለወደፊት የበለጠ ተፎካካሪ ሊያደርጉ የሚችሉ ዘርፎችን በጥናት ላይቶ እነዚህ ዘርፎች ላይ የተጣሉ ቀረጦች ካሉ እንዲቆዩ በማድረግ ዘርፎቹ እንዲጠናከሩ ማገዝ ያሰፈልጋል። የሀገራችንን የወደፊት ጥቅም ባገናዘበ መልኩ ወሳኝ ዘርፎችን ለይቶ በማውጣት እነዚህ ዘርፎች ተፎካካሪ እስኪሆኑ ድረስ የተፈቀደውን ክፍተት መጠቀም ያስፈልጋል። የ«rules of origin» ስምምነቱም የሀገራችንን ዘላቂ ጥቅም የማይጎዳ እንዲሆን በባለሞያዎች በታገዘ ሁኔታ ድርድሩ ሊፈጸም ይገባል።

ጸሓፊውን ለማግኘት – የፊስ ቡክ ገጹ እነሆ ከስር ያለውን አስፈንጣሪ ይጫኑ

Share and Enjoy !

0Shares
0

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *